Người cao tuổi không dùng điện thoại thông minh vẫn làm được thủ tục sau sáp nhập bằng cách nộp trực tiếp tại trung tâm phục vụ hành chính công hoặc nơi tiếp nhận của xã, phường, mang theo giấy tờ gốc và căn cước. Nộp trực tuyến là một lựa chọn thêm, không phải con đường duy nhất cho mọi thủ tục; khi nào bắt buộc dùng ứng dụng, khi nào không, nên hỏi trực tiếp nơi tiếp nhận vì cách làm có thể thay đổi theo thời gian.
Bài này viết cho chính người lớn tuổi và cho con cháu đang lo thay: việc nào hay đòi ứng dụng và đường thay thế, chiếc điện thoại bấm phím còn làm được gì, nếu sắm máy mới cho ông bà thì cài đặt sao cho an toàn, và những việc tuyệt đối không nên giao cho người lạ "giúp cài máy, giúp làm giấy". Những hỗ trợ chung cho người cao tuổi tại nơi làm thủ tục có ở danh mục nộp hồ sơ của trang.
Không có điện thoại thông minh vẫn có đường đi
Sau khi chuyển sang chính quyền hai cấp, nhiều việc trước đây làm ở huyện nay được tiếp nhận ở xã hoặc ở tỉnh, và nhiều thủ tục được khuyến khích làm trực tuyến. Thông tin này dễ khiến người lớn tuổi nghĩ rằng không có điện thoại đời mới là hết cách. Thực tế, kênh nộp hồ sơ trực tiếp vẫn tồn tại song song, và nơi tiếp nhận có trách nhiệm hướng dẫn người đến nộp.
Thẻ căn cước có gắn chip vẫn là giấy tờ tuỳ thân dùng được trong phần lớn giao dịch. Nhiều người lớn tuổi có tài khoản định danh do con cháu lập giúp nhưng không tự mở được; điều đó không cản họ làm việc tại quầy bằng thẻ. Nếu một thủ tục cụ thể đòi xác thực qua ứng dụng, cán bộ tiếp nhận sẽ hướng dẫn cách khác hoặc cách nhờ người thân hỗ trợ đúng quy định.
Điều quan trọng là đừng để nỗi lo "không biết dùng máy" đẩy người già vào tay người lạ. Kẻ gian thường tìm đến đúng nhóm này với lời mời "cài giúp ứng dụng", "làm giúp định danh", và chính lúc đưa điện thoại cho người lạ cầm là lúc rủi ro lớn nhất.
Việc hay đòi điện thoại thông minh và đường thay thế
Sau sắp xếp, nhiều việc được hướng dẫn làm qua ứng dụng. Với người không dùng điện thoại thông minh, gần như việc nào cũng còn một đường khác, chỉ là mất thêm chút thời gian. Bảng dưới là hướng chung; cách làm cụ thể tuỳ từng nơi và có thể thay đổi, nên hỏi lại trước khi đi.
| Việc | Cách làm qua ứng dụng | Đường thay thế thường có |
|---|---|---|
| Xem thông tin cư trú sau khi đổi tên xã | Mở ứng dụng định danh chính thức | Mang căn cước đến công an xã, phường để hỏi |
| Nộp hồ sơ hành chính | Nộp trên cổng dịch vụ công | Nộp trực tiếp tại trung tâm phục vụ hành chính công; nhờ cán bộ hướng dẫn điền tờ khai |
| Xuất trình giấy tờ khi đi khám, đi tàu xe | Giấy tờ tích hợp trên ứng dụng | Mang thẻ căn cước gắn chip và giấy tờ bản cứng; hỏi cơ sở về việc dùng thẻ căn cước |
| Chuyển tiền, trả tiền điện nước | Ứng dụng ngân hàng, quét mã | Giao dịch tại quầy, nộp tại điểm thu, hoặc nhờ con cháu nộp hộ bằng tài khoản của con |
| Nhận thông báo, kết quả hồ sơ | Thông báo trong ứng dụng, thư điện tử | Nhận trực tiếp theo giấy hẹn; hỏi về nhận kết quả qua bưu chính nếu thủ tục có |
Điều cần tránh là để "không có ứng dụng" trở thành lý do nhờ người lạ làm hộ. Đường thay thế luôn đi qua cơ quan, quầy giao dịch hoặc người thân, không qua người tự tìm đến.
Điện thoại cơ bản vẫn làm được nhiều việc
Nghe gọi và nhận tin nhắn là đủ cho nhiều việc. Một chiếc điện thoại bấm phím vẫn nhận được tin nhắn báo biến động số dư, tin nhắn hẹn lịch của nơi tiếp nhận hồ sơ, cuộc gọi của con cháu. Với nhiều người lớn tuổi, như vậy là đủ cho sinh hoạt hằng ngày.
Mã xác thực có thể vẫn gửi qua tin nhắn với một số việc. Tuỳ ngân hàng và quy định hiện hành, một số giao dịch trực tuyến có thể đòi xác thực trên ứng dụng hoặc bằng sinh trắc học, nên điện thoại cơ bản không làm được. Khi đó, giao dịch tại quầy và rút tiền ở cây rút tiền vẫn là đường thay thế. Hỏi ngân hàng để biết cụ thể.
Ít ứng dụng là ít cửa cho kẻ gian. Điện thoại cơ bản không cài được ứng dụng lạ, nên kiểu lừa "cài ứng dụng để cập nhật" không làm gì được. Rủi ro còn lại chủ yếu là cuộc gọi và tin nhắn, mà một quy tắc đơn giản là chặn được: không đọc mã, không chuyển tiền theo điện thoại.
Lưu sẵn vài số quan trọng. Nhờ con cháu lưu sẵn vào danh bạ số của con, của trưởng thôn, của ngân hàng (lấy từ mặt sau thẻ), đặt tên rõ ràng. Khi có cuộc gọi lạ, người già có sẵn số để gọi lại hỏi.
Nếu quyết định mua điện thoại thông minh cho cha mẹ
Nhiều gia đình sau đợt sắp xếp quyết định sắm cho ông bà một chiếc điện thoại thông minh để làm thủ tục cho tiện. Đó là lựa chọn hợp lý, nhưng nên sắp xếp để chiếc máy giúp được mà không thành cửa cho kẻ gian.
- Hỏi ông bà có thật sự muốn dùng không. Máy mua về mà không dùng thì nằm trong ngăn kéo; dùng miễn cưỡng thì dễ bấm nhầm.
- Chỉ cài những ứng dụng thật cần: nghe gọi, nhắn tin với gia đình, ứng dụng định danh chính thức nếu cần. Tắt chức năng cho phép cài ứng dụng từ nguồn ngoài.
- Đặt chữ to, biểu tượng ít, màn hình chính chỉ để vài thứ dùng hằng ngày.
- Lập tài khoản, đặt mật khẩu cùng ông bà, để ông bà tự nhập và tự nhớ; ghi mật khẩu vào một sổ cất ở chỗ kín, không dán lên máy.
- Tập trước những tình huống hay gặp: có cuộc gọi lạ đòi mã thì làm gì, có tin nhắn kèm đường dẫn thì làm gì.
- Nếu ông bà dùng ngân hàng trên máy, đặt hạn mức chuyển khoản thấp và bật thông báo biến động số dư về máy của một người con.
Đừng vội chuyển hết mọi việc sang máy. Để ông bà dùng song song: việc nhỏ trên máy, việc lớn vẫn ra quầy, cho tới khi ông bà thật sự tự tin.
Con cháu hỗ trợ từ xa mà không thay người già quyết định
Con cháu ở xa thường muốn làm hết cho nhanh, kể cả giữ mật khẩu tài khoản của cha mẹ. Cách đó tiện nhưng có hai mặt: cha mẹ mất dần khả năng tự kiểm soát, và nếu điện thoại của con bị lộ thì lộ luôn tài khoản của cha mẹ. Cách cân bằng hơn là con cháu giúp chuẩn bị, giải thích, đi cùng khi có thể, còn quyết định và chữ ký vẫn là của người lớn tuổi.
Nếu cha mẹ có tài khoản định danh hay ngân hàng điện tử do con cài giúp, hãy ghi rõ thiết bị nào đang đăng nhập, ai biết mật khẩu, và thống nhất rằng không ai được đọc mã gửi về máy cho người ngoài. Với người không dùng điện thoại thông minh, có thể giữ một chiếc điện thoại đơn giản để nghe gọi, nhận tin nhắn; các giao dịch quan trọng làm tại quầy.
Những việc phức tạp hơn của con ở xa làm hộ cha mẹ, như uỷ quyền, nộp trực tuyến thay, có bài riêng trong cùng danh mục. Ở đây chỉ cần nhớ: người già không dùng được máy không có nghĩa là người già không được biết. Mỗi việc làm thay nên được kể lại cho cha mẹ nghe: đã nộp gì, ở đâu, khi nào có kết quả. Người già nắm được việc của mình thì cũng khó bị kẻ gian dắt mũi bằng một câu chuyện bịa về chính hồ sơ đó.
Dấu hiệu người lạ đang lợi dụng người già
Người lớn tuổi không quen công nghệ là mục tiêu ưa thích của những kẻ lợi dụng. Gia đình nên nói trước với ông bà những dấu hiệu dưới đây.
- Người lạ đến nhà xưng cán bộ, đề nghị "cài ứng dụng giúp", "kích hoạt định danh giúp" và đòi cầm điện thoại.
- Gọi điện bảo ông bà đọc mã số vừa nhận được trong tin nhắn.
- Đề nghị mượn thẻ căn cước "để làm hồ sơ hỗ trợ người cao tuổi", "để nhận quà".
- Hứa nhận hộ lương hưu, trợ cấp với điều kiện đưa sổ, thẻ và mã.
- Rủ ký vào giấy tờ "xác nhận đã được hướng dẫn" mà không cho đọc.
Câu dặn ngắn để ông bà nhớ: "Không đưa máy, không đưa thẻ, không đọc số, không ký khi chưa hỏi con." Dán câu này cạnh điện thoại bàn hoặc chỗ treo chìa khoá. Những chuyện này nên được nhắc lại vài lần trong năm, nhất là vào các dịp có nhiều thông tin về giấy tờ, vì kẻ gian thay kịch bản theo đúng chuyện người ta đang bàn. Nếu nghi ngờ, báo trưởng thôn, tổ trưởng tổ dân phố hoặc công an xã, phường.
Giữ giấy tờ của người già gọn một chỗ
Người lớn tuổi thường giữ giấy tờ theo thói quen nhiều năm: sổ đỏ trong tủ thờ, căn cước trong ví, sổ hưu trong ngăn kéo, giấy tờ bảo hiểm y tế kẹp trong cuốn lịch. Sau sắp xếp, khi phải mang nhiều thứ đi đối chiếu, chính sự rải rác này làm người già mệt và dễ bỏ sót. Một túi giấy tờ riêng, có ngăn, ghi chữ to bên ngoài từng ngăn, giúp mỗi lần đi làm thủ tục chỉ cần cầm một túi.
Trong túi nên có một tờ danh mục liệt kê những giấy đang có, giấy nào là bản gốc, giấy nào là bản sao, và ngày cấp. Nếu một giấy được mang đi nộp và chưa trả lại, ghi chú vào danh mục ai đang giữ. Con cháu ở xa có thể chụp lại danh mục này để biết ông bà đang có gì, khỏi phải hỏi đi hỏi lại qua điện thoại, và cũng khỏi phải gửi ảnh giấy tờ qua lại nhiều lần trên các nhóm trò chuyện.
Câu hỏi thường gặp
Người già không có điện thoại thông minh có bắt buộc phải dùng VNeID để làm thủ tục không?
Không phải thủ tục nào cũng chỉ làm được qua ứng dụng; kênh nộp trực tiếp tại nơi tiếp nhận vẫn tồn tại. Yêu cầu cụ thể của từng thủ tục có thể thay đổi, nên hỏi trực tiếp trung tâm phục vụ hành chính công hoặc xã, phường nơi cư trú.
Ông bà chỉ có điện thoại bấm phím thì có nhận được tin nhắn ngân hàng không?
Thường vẫn nhận được tin nhắn báo biến động số dư nếu đã đăng ký dịch vụ đó. Một số giao dịch trực tuyến có thể đòi xác thực trên ứng dụng hoặc sinh trắc học; khi đó ông bà giao dịch tại quầy hoặc rút tiền ở cây rút tiền. Hỏi ngân hàng để biết cụ thể.
Có nên mua điện thoại thông minh cho cha mẹ chỉ để làm thủ tục không?
Chỉ nên mua khi cha mẹ muốn dùng và có người hướng dẫn. Nếu mua, cài ít ứng dụng, tắt cài từ nguồn ngoài, đặt hạn mức chuyển khoản thấp. Nhiều thủ tục vẫn có đường làm trực tiếp, nên không có máy cũng không phải là bế tắc.
Không có ứng dụng định danh thì đi khám bệnh dùng giấy gì?
Mang thẻ căn cước gắn chip và các giấy tờ bản cứng như thẻ bảo hiểm y tế nếu có. Cách cơ sở khám chữa bệnh chấp nhận giấy tờ có thể khác nhau; hỏi trước tại quầy tiếp đón hoặc nhờ con cháu hỏi giúp.
Có nên đưa điện thoại cho người tự xưng cán bộ đến cài ứng dụng giúp không?
Không nên. Hãy nói sẽ tự lên trụ sở hỏi, hoặc gọi con cháu trước. Việc cài và kích hoạt ứng dụng chính thức nếu cần có thể làm cùng người thân hoặc tại nơi tiếp nhận, không cần giao máy cho người lạ đến nhà.
Ông bà lỡ đọc mã số cho người lạ thì con cháu cần làm gì ngay?
Gọi ngân hàng qua số in trên thẻ để khoá tạm tài khoản, đổi mật khẩu từ máy khác, rồi đưa ông bà đến công an nơi gần nhất trình báo, mang theo điện thoại và tin nhắn. Đừng trách ông bà; báo sớm quan trọng hơn.